छाउपडी सोच भत्काउने मेरो पहिलो कदम: परिवर्तनको सुरुवात आफ्नै घरबाट (सबिना परियार)

---

सुदूरपश्चिम—सुन्दा सुन्दर लाग्ने तर राज्यको उपेक्षा भोग्दै आएको मेरो जन्मभूमि। प्रदेश नम्बर ७, जहाँ मठ–मन्दिर धेरै छन्, देवी–देवताप्रति गहिरो आस्था छ, र जहाँ आज पनि परम्पराको नाममा महिलामाथि छाउपडीजस्तो कुप्रथा लादिन्छ।

म यही समाजमा जन्मेँ, हुर्किएँ। सानैदेखि देवी–देवताप्रति आस्था राख्न सिकेँ। तर महिनावारीलाई कहिल्यै पाप ठानेँन। तर मेरो समाजमा, मेरो घरमा महिनावारीलाई “पर” भनेर महिलालाई अलग्गै राख्ने चलन थियो। आमा, दिदी, भाउजू—उहाँहरू पर भएको पहिलो दिनदेखि पाँचौँ दिनसम्म भुइँतलामा सुत्नुपर्थ्यो। पुस–माघको कठ्यांग्रिने चिसो होस् या पीडा—सबै सहनु पर्थ्यो।

गाईभैंसीको दूध खान नपाइने, चिसो पानीले नुहाउनुपर्ने, मानिस छुन नहुने, देवी–देवता रिसाउँछन् भन्ने डर देखाइन्थ्यो। त्यो कष्टकर “पर” देखेर म अचम्म मान्थेँ। मनभित्र प्रश्न उठ्थ्यो—किन महिलाले महिलालाई नै यति दुःख दिनुपर्छ?

किशोर हुँदै जाँदा मलाई पनि महिनावारीप्रति कौतूहल थियो, डर पनि। साथीहरू परे, म पनि परिनु स्वाभाविक थियो। तर त्यो केवल शारीरिक प्रक्रिया होइन, समाजले दिएको सजाय जस्तो लाग्थ्यो।
अझ पीडादायक त पहिलो महिनावारी थियो। मेरो समाजमा पहिलोपटक पर हुँदा १५ देखि २० दिनसम्म अँध्यारो कोठामा लुक्नुपर्छ। बाबुको मुख हेर्न हुँदैन, घरको धुरी हेर्न हुँदैन, विद्यालय जान हुँदैन। भनिन्थ्यो—नत्र बुद्धि कम हुन्छ, घर सुक्छ, चाँडै फेरि पर हुन्छ।

यी सबै नियमहरू भोग्दा मभित्र एउटा प्रश्न झन् गहिरो हुँदै गयो—के यो सबै साँच्चै धर्म हो, कि महिलामाथिको अन्याय?
त्यहीँबाट मैले निर्णय गरेँ—छाउपडी सोच भत्काउनेछु। तर बाहिरबाट होइन, सबैभन्दा पहिला आफ्नै घरबाट। मैले परिवर्तनको पहिलो व्यक्ति मेरी आमा लाई रोजेँ। किनकि उहाँ मेरी आमा हुनुहुन्छ, र मैले जीवनका धेरै कुरा उहाँबाटै सिकेकी छु।
म विश्वास गर्छु—परिवर्तन गर्नुछ भने आफैँबाट सुरु गर्नुपर्छ।

आज म महिनावारी पाप होइन, महिलाको स्वाभाविक जैविक प्रक्रिया हो भनेर बोलिरहेकी छु। मेरो कथा केवल मेरो मात्र होइन—यो सुदूरपश्चिमका हजारौँ छोरीहरूको मौन पीडाको आवाज हो, जो आज पनि छाउपडीको अँध्यारो कोठाभित्र बन्द छन्